Zaznacz stronę

Bełżec

BEŁŻEC
Gmina wiejska w województwie lubelskim, powiecie tomaszowskim.

emblem-gmina-belzec-30204.svg

Siedziba gminy: Bełżec
Powierzchnia: 33,52 km².
Liczba mieszkańców (stan na dzień 01.01.2011): 3525 osób (z tego w samym Bełżcu mieszka 2677 osoby).
Miejscowości gminy:

mapka 2 mapka
Na terenie Gminy funkcjonuje siedem sołectw (Bełżec, Brzeziny, Chyże, Szelenik-Kolonia, Zagóra, Żyłka), obejmujących sieć osadniczą charakteryzującą się rozproszoną zabudową, ciągnącą się wzdłuż dwóch głównych dróg: krajowej, prowadzącej do przejścia granicznego oraz wojewódzkiej. Centrum gminy i głównej miejscowości znajduje się przy skrzyżowaniu tych dróg, gdzie koncentruje się życie społeczno-gospodarcze i administracyjne.
Położenie gminy: południowo-zachodnia część powiatu tomaszowskiego, 8 km od Tomaszowa Lubelskiego oraz 16 km od przejścia granicznego w Hrebennem. Obszar Gminy posiada bogatą rzeźbę terenu. Maksymalne i minimalne wzniesienia wynoszą 327,6 i 257 m n.p.m. Gmina Bełżec leży na granicy Roztocza Środkowego i Wschodniego.

Mapka cmentarzy

Historia.
Obszar, na którym powstał Bełżec do 1772 roku należał do powiatu bełskiego, województwa bełskiego. Początkowo stanowił własność Małdrzyków herbu Wąż. Ród ten prowadził akcję kolonizacyjną na północnym przedpolu Roztocza. Ich wysiłki kolonizacyjne, które zmierzały do zbudowania większego organizmu gospodarczego kontynuował następnie ród Marcinowskich herbu Topór.
Dokument lokacyjny zezwalający na założenie miasta Bełżec wydał 1 marca 1607 roku król Zygmunt III Waza. Przywilej nadawał miastu prawa magdeburskie oraz prawo odbywania dwóch targów i jarmarków. Miasto miało powstać „w okolicy leśnej blisko strumienia” na gruntach wsi Przeorska, na tzw. „surowym korzeniu”.
Lipski w 1613 roku założył nowe miasto Lipsk, które szybko się rozwijało. W tym samym roku powstała tu parafia grecko – katolicka, a niedługo po tym rozpoczęto starania o założenie parafii rzymsko – katolickiej. W wyniku wizytacji z 1629 roku w kościele w Lipsku można stwierdzić, że w skład parafii wchodziły wówczas wsie Lipie i Bełżec. Najprawdopodobniej przyczyną upadku Bełżca w tym okresie stał się szybki rozwój Lipska.
W XVII wieku ziemie te przeżyły liczne najazdy Tatarów, Kozaków i Szwedów.
Za czasów Marcina Lipskiego ludność Bełżca stanowili zarówno katolicy jak i wyznawcy obrządku wschodniego. Parafia w Lipsku, utworzona w 1625 roku, wchodzącaj w skład dekanatu potylickiego diecezji chełmskiej w metropolii lwowskiej zrzeszała katolików. Natomiast greko-katolicy od lat dwudziestych XVIII wieku również należeli do parafii w Lipsku, która wchodziła w skład dekanatu tomaszowskiego diecezji chełmskiej. Wcześniej uczęszczali do cerkwi w Żurawcach. Dzięki staraniom Marcina Lipskiego w 1755 roku erygowano parafię grecko-katolicką w Bełżcu. W 1756 roku wybudowano tu cerkiew. Do 1837 roku cerkiew ta służyła ludziom obrządku grecko-katolickiego. Odnaleziono dokumenty, wg których jej stan był bardzo zły i wymagał remontu. Wobec tego w 1838 roku rozebrano część starej cerkwi i świątynia została częściowo przebudowana. Na nadprożu obramienia głównego otworu wejściowego obok inskrypcji wymieniającej czas powstania poprzedniej cerkwi znajduje się data „27 września 1838 rok”. W związku z tym można domyślać się, że portal ten jak i babiniec pochodzi z obiektu wzniesionego w 1756 roku.
1772 roku ziemie województwa bełskiego stały się częścią Królestwa Galicji i Lodomerii, wchodzącego w skład austriackiej monarchii Habsburgów.
Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku ustalono nowe granice pomiędzy Galicją a Królestwem Polskim. Granica przebiegała w Bełżcu kilkaset metrów na północ od położonej w dolinie rzeczki Krynicy. Wtedy też został zmieniony przebieg jednego z najważniejszych szlaków dawnej Rzeczypospolitej – traktu z Warszawy do Lwowa. Zmieniono go tak, że nowa trasa prowadziła właśnie przez Bełżec, gdzie rozgałęziała się do Narola i Lubaczowa. W miejscu rozgałęzienia (około 2 kilometry od starego centrum) zaczęło się tworzyć nowe centrum gdzie powstały budynki „komór” (celne), karczmy i poczty. Szczególe znaczenie dla rozwoju tej części miejscowości miała budową linii kolejowej Jarosław – Bełżec w 1884 roku. W 1887 roku kiedy doprowadzono kolej z Rawy Ruskiej powstał ośrodek, wokół którego skupiło się życie.
Pierwszy odnaleziony spis z 1860 roku podaje, iż było tu 983 mieszkańców, w tym: 720 rzymsko – katolików, 200 greko – katolików, kilkudziesięciu Żydów i kilkunastu protestantów.
Początek XX wieku to czas intensywnego rozwoju wsi. Spis handlowy z 1906 roku podaje, iż życie handlowo – przemysłowe było już dobrze rozwinięte. Od 1905 roku prosperował gromadzki sklep „Kółek Rolniczych”, w którym znajdował się towar mieszany. Oprócz niego prosperowały jeszcze: firma produkująca rurki drenarskie, 3 młyny, kantor wymiany walut, agencja „Krakowskiego Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń”, tartak, trzy firmy zajmujące się handlem drewnem, gorzelnia.
Na samym początku XX wieku w miejscu dzisiejszej drogi, która prowadzi na cmentarz wybudowano drewnianą kapliczkę. Po poświęceniu funkcjonowała jako świątynia filialna parafii Lipsko. W 1909 roku ks. Jan Kątek został duszpasterzem w Bełżcu, mianowała go Kuria Metropolitalna we Lwowie. Na gruncie zakupionym przez parafian wybudował plebanię i zamieszkał w Bełżcu na stałe. Budowę kościoła parafialnego pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski rozpoczęto w 1911 roku.
Kiedy wybuchła I Wojna Światowa w sierpniu 1914 roku rozwój wsi został przerwany. Z powodu bliskiej odległości od granicy Bełżec stanął wobec zagrożenia zniszczeniem podczas toczonych działań wojennych. Granica została umocniona, nie uchroniło to jednak osady od zniszczeń i następstw wojny.
Stację oraz tory kolejki wąskotorowej wybudowano w Bełżcu w 1915 roku, natomiast w 1916 roku uruchomiono tory kolei wojskowej z Bełżca przez Zwierzyniec, Zawadę, Krasnystaw do Rejowca.
Po zakończeniu I Wojny Światowej Bełżec pod względem administracyjnym należał do powiatu Rawa Ruska, województwa lwowskiego.
Czas po I Wojnie Światowej to okres dalszego rozwoju i rozbudowy wsi. Na ludność Bełżca składały się trzy narodowości: Polacy, Ukraińcy i Żydzi. Wszystkie nacje żyły ze sobą w zgodzie, razem pracowały. Dzieci, bez względu na wyznanie, uczęszczały do jednej szkoły. Głównym zajęciem mieszkańców Bełżca była praca na roli. Niektórzy pracowali na stacji PKP lub w folwarku. Do 1939 roku znajdowały się tu sklepy, poczta z telegrafem, posterunek policji, stacja PKP, gorzelnia, młyny, rozlewnia octu, tartak, trzy karczmy. Oprócz handlu rozwijała się tu także kultura. Powstało Koło Gospodyń Wiejskich, Kółko Rolnicze, organizacje paramilitarne: „Rezerwiści” i „Strzelcy”.
Kiedy wybuchła II Wojna Światowa rozwój miejscowości został przerwany.
Według tajnego układu Ribbentrop – Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku teren Bełżca miał przypaść stronie sowieckiej. Jednakże 28 września III Rzesza i ZSRR zawarły traktat o przyjaźni i granicach, dokonano w nim też korekty granic. Zgodnie z nowymi ustaleniami Bełżec stał się od 26 października częścią Generalnego Gubernatorstwa. Niemcy natychmiast rozpoczęli budowę wałów granicznych. Początkowo w budowie uczestniczyła też miejscowa ludność. Granica przebiegała w stronę Brzezin, wzdłuż szosy.
Pierwszy obóz przymusowej pracy na terenie Bełżca Niemcy utworzyli wczesną wiosną 1940 roku, początkowo dla Cyganów następnie, klika miesięcy później, dla Żydów. Cyganów przywożono koleją z Polski, Czech i Niemiec. Kiedy w lipcu obóz zlikwidowano, pozostałych przy życiu Cyganów przetransportowano do Oświęcimia. Bardzo szybko miejsce Cyganów zajęli Żydzi z Warszawy, Lublina i Radomia. Umieszczono ich w młynie Kesslera, kilku pobliskich szopach w pobliżu stacji kolejowej i zabudowaniach dworskich. Wykorzystywano ich do prac przy budowie umocnień wzdłuż nowo wytyczonej granicy. Następnym, trzecim obozem na terenie Bełżca był obóz natychmiastowej zagłady dla Żydów. Niemcy wybudowali go w 1941 roku.
Po wojnie Bełżec stał się jednolity pod względem narodowościowym. Jednakże to, że od samego początku współżyli tutaj ze sobą ludzie różnych wyznań i nacji po dziś dzień wyróżnia tą miejscowość w regionie lubelskim; odzwierciedla się to w stylu zabudowy, obrzędach i lokalnej tradycji.
W związku z opuszczeniem miejscowości przez ludzi innych narodowości po wojnie liczba ludności w Bełżcu spadła do 1500 mieszkańców. Majątek Moraczewskich znacjonalizowano na
skutek dekretu o reformie rolnej. Ziemię dworską, park i sad rozdzielono pomiędzy rolników. Natomiast państwo przejęło gorzelnię, młyn i cegielnię. Sąsiedni majątek – Szalenik także podzielono. Powstało w wyniku tego sołectwo Kolonia Szalenik, dziś wchodzi w skład gminy Bełżec.
Po wojnie wznowiono również działalność PKP, poczty, szkoły, założono przedszkole. Bełżec zaczęto odbudowywać – przede wszystkim zajęto się remontami dróg i elektryfikacją wsi. Następnie zaczęły powstawać nowe placówki na terenie gminy. Infrastruktura znacznie się wzbogaciła, powstały nowe zakłady wytwórcze, głównie branży budowlanej. Fragment wsi przybrał charakter miasteczka. W 1961 roku liczba mieszkańców wynosiła już 2200 osób.
W 1972 roku Bełżec przestał być gminą, został bowiem włączony do gminy Tomaszów Lubelski, ale w 1992 roku ponownie stał się siedzibą gminy.

Cenne obiekty historyczne.

Położenie Gminy Bełżec na styku dwóch obszarów kulturowych: polskiego i ukraińskiego wzbogaconych silnym akcentem obecności społeczności żydowskich oraz bogata, a często tragiczna historia przyczyniły się do wytworzenia specyficznego dziedzictwa. Sam źródłosłów nazwy Bełżec ma zarówno polskie, jak i ukraińskie wyjaśnienie, co sprawia, że jest to nazwa wieloznaczna. Dziedzictwo to znalazło swoje odbicie także w kulturze materialnej, której ślady są dostępne na terenie Gminy. Są to przede wszystkim obiekty zabytkowe objęte ścisłą ochroną konserwatorską na podstawie przepisów ustawy o ochronie dóbr kultury, wpisane do Rejestru Zabytków Województwa Lubelskiego:

Bełżec,_Kościół_parafialny_p.w._MB_Królowej_Polski_02

  • zespół kościoła parafialnego pod wezwaniem MB Królowej Polski, obejmujący murowany kościół i dzwonnicę z lat 1911-1912; w granicach cmentarza kościelnego o pow. 0,67 ha – najciekawszym elementem wyposażenia są relikwie Krzyża Świętego i relikwiarze z XVII w. przeniesione z Żółkwi, w 1971 roku w tym kościele miało miejsce spotkanie dwóch wielkich postaci Kościoła katolickiego: kardynałów Karola Wojtyły i Stefana Wyszyńskiego.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

 

  • drewniana cerkiew grecko-katolicka pod wezwaniem św. Bazylego wraz z cmentarzem przycerkiewnym o pow. 0,21 ha. Cerkiew została zbudowana w Lipsku w 1756 roku przeniesiona do Bełżca w 1838 na miejsce spalonej miejscowej cerkwi. Zbudowana jest z bali sosnowych w konstrukcji zrębowej na podmurówce z kamienia, z prezbiterium zwróconym na południe. Obecnie cerkiew wykorzystywana jest w celach kulturowych jako obiekt wystawienniczy,

cmentarz Szczety

  • cmentarz wojenny z I wojny światowej w tzw. „Szczetach”, nieczynny,

cmentarz Domałowice

  • cmentarz wojenny z I wojny światowej w tzw. Domałowcu, nieczynny,

cmentarz epidemiczny

  • cmentarz choleryczny pow. 0,15 ha (las gminny) 1831 r., nieczynny,

PL_Belzec_extermination_camp_1

3

  • teren byłego obozu zagłady Żydów, Cyganów i Polaków o pow. 3,91 ha – największy cmentarz Roztocza. W 1940 roku Niemcy założyli w Bełżcu obóz zagłady SS-Sonderkommando Belzec utworzony w ramach Reinhard-Aktion. Do obozu hitlerowcy wywieźli ponad 550 tys. Żydów polskich (w tym około 300 tys. z dystryktu Galicja) oraz Żydów z Austrii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Holandii, Niemiec, Norwegii, Rumunii, Węgier i ZSRR. Polaków przywożono na zagładę z pobliskich miejscowości i ze Lwowa, głównie za udzielanie pomocy Żydom i za przynależność do organizacji konspiracyjnych. Ogółem w Bełżcu zginęło ok. 600 tys. osób. Został wyzwolony 21 lipca 1944 r. przez oddziały AK obwodu tomaszowskiego, przed nadejściem wojsk sowieckich. Obecnie na terenie byłego obozu zagłady znajduje się Muzeum Miejsca Pamięci.
  • Ponadto, pośrednią ochroną konserwatorską objęto następujące obiekty i obszary zabytkowe, dobra kultury, znajdujące się w ewidencji Gminy Bełżec:
    plebania murowana 1910,
    dzwonnica murowana 1912,
    dom ludowy 1934–1935,
    pompownia kolejowa murowana początek XX w.,
    budynek mieszkalny murowany XIX-XX w.,
    magazyn murowany z lat dwudziestych XX w.,
    kuźnia murowana z lat dwudziestych XX w.,
    gorzelnia murowana II połowa XIX w.,
    magazyn gorzelniany murowany z lat dwudziestych XX wieku,
    pozostałości parku dworskiego XIX wiek,
    cmentarz Cyganów tzw. Lipki 1940 r.
    popówka murowana (obecnie przedszkole) początek XX w.,
    cmentarz parafialny połowa XIX w.,
    kaplica dziękczynna, pomnik obelisk z 1939 r.,
    kapliczka św. Jana Nepomucena murowana I połowa XIX w.,
    kapliczka z lat dwudziestych XX w.,
    krzyż przydrożny kamienny XIX/XX w.,
    krzyż przydrożny kamienny (naprzeciw przystanku PKS) XIX-XX w.,
    krzyż przydrożny kamienny XIX-XX w.,
    krzyż przydrożny kamienno żeliwny XIX-XX w.,
    krzyż przydrożny kamienno żeliwny (przejazd kolejowy) 1909 r.,
    krzyż przydrożny kamienno –żeliwny (przy przedszkolu) XIX-XX w.,
    kuźnia drewniana (obok przystanku PKS) z lat trzydziestych XX w.,
    murowana kapliczka domkowa św. Antoniego z II połowy XIX w.
  • Uwagę zwracają też takie obiekty jak:
    zbiorowa mogiła ofiar mordu UPA na pasażerach pociągu Bełżec – Rawa Ruska znajdująca się na terenie cmentarza parafialnego w Bełżcu,
    bunkier „Linii Mołotowa” zlokalizowany wśród pól, na wzgórzu obok wsi Szalenik-Kolonia, który był częścią tzw. Raworuskiego Rejonu Umocnionego.
  • Muzeum Miejsce Pamięci w Bełżcu
    Kompleksowe upamiętnienie wraz z ekspozycją muzealną na temat historii obozu dostępne jest dla zwiedzających od 2004 roku jako Muzeum Miejsce Pamięci w Bełżcu, które jest oddziałem Państwowego Muzeum na Majdanku w Lublinie. Stało się to dzięki porozumieniu o wspólnej inwestycji w zakresie budowy kompleksu pomnikowego i muzealnego, podpisanego pomiędzy The American Jewish Committee i Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.

Walory przyrodnicze.

Gmina Bełżec z powierzchnią 33,55 km2 jest najmniejszą pod tym względem jednostką samorządu terytorialnego Lubelszczyzny. Ponad połowę powierzchni to użytki rolne, a z pozostałej części najwięcej zajmują lasy.

100_8352

Miejscowości otoczone są naturalnymi zasobami przyrodniczymi, wynikającymi z usytuowania gminy w granicach krainy fizjograficznej Roztocze i w dorzeczu rzeki Kryniczki (Żyłki) dopływu Sołokiji, należącej do zlewni Bugu. Odcinek rzeki przepływający przez obszar gminy wynosi co prawda tylko 6,5 km, ale położone przy nim są aż dwa zbiorniki wodne: Zagóra i Młynki, które chociaż nie są niezagospodarowane to jednak służą celom rekreacyjnym.

Na terenie Gminy znajdują się obszary i obiekty przyrodnicze o dużym znaczeniu objęte ochroną prawną. Cenne nie tylko w skali regionalnej i krajowej, ale i międzynarodowej.

Inne atrakcje.

Imprezy cykliczne:
– czerwiec – Zawody Wędkarskie o Puchar Wójta Bełżca. Zalew Młynki w Żyłce k. Bełżca,
– sierpień – Jarmark św. Wawrzyńca na stadionie w Bełżcu,

4

– wrzesień – Piknik – Święto Pieczonego Ziemniaka. W kalendarzu imprez Gminnego Ośrodka Kultury w Bełżcu.