Zaznacz stronę

Werbkowice

WERBKOWICE

Werbkowice – gmina wiejska województwa lubelskiego w powiecie hrubieszowskim, położona w północno-zachodniej części Kotliny Hrubieszowskiej.
W skład gminy wchodzi 26 wsi.
Siedziba gminy – Wierbkowice.
Powierzchnia: 188,26 km2.
Liczba mieszkańców: 9848 osób1

3

2
Historia

Werbkowice
Wieś znajduje się w centralnej części gminy, nad rzeką Huczwą. Nazwa Werbkowice związana jest z rosnącą na tym terenie wierzbą – nazwa ruska: verba, verbka. Powstanie wsi datuje się na VII-VIII w., potwierdzają to badania archeologiczne, wg których na tym terenie występuje ciągłość osadnictwa od tego okresu.

Pierwsza źródłowa wzmianka o Werbkowicach pochodzi z 1394 roku – nazwa miejscowości została wymieniona w nowo powstałej parafii łacińskiej w Grabowcu. Kolejne informacje pochodzą z początku XV wieku i mówią o pierwszych właścicielach Werbkowic.
Od XVII wieku Werbkowice należały do Łaszczów. W roku 1690 Aleksander Łaszcz i jego żona Katarzyna z Firlejów ufundowali tutaj cerkiew drewnianą i powołali parafię unicką. Kolejnym właścicielem wsi był Karol Sapieha herbu Lis – ożenił się w 1722 roku z Marianną z Firlejów i we wianie otrzymał Werbkowice. Karol Sapieha umarł nie zostawiając potomka w 1768 roku. Adam Szydłowski herbu Lubicz (ur. 1790, zm. ok. 1850 r.) był właścicielem Werbkowic w I połowie XIX wieku, on też najprawdopodobniej wybudował pałac – parterowy budynek, ośmioosiowy, nakryty wysokim, gładkim dachem naczółkowym (wg ryciny z 1836 roku).

W 1827 w Werbkowicach mieszkało 346 mieszkańców i znajdowało się 60 domów. Bardzo zaniedbany majątek po Adamie Szydłowskim odziedziczył jego jedyny syn – Antoni. Specjalizował się w hodowli owiec, jego owczarnia była jedną z najstarszych w Królestwie Polskim.

Ostatnimi właścicielkami miejscowości były Teresa Rulikowska (zm. 1944 r.) i jej córka Wincentyna. Kiedy w 1946 roku majątek Rulikowskich przejęto na rzecz reformy rolnej utworzono tutaj Instytut Uprawy i Nawożenia Gleb.

Około 1890 roku. w Werbkowicach wzniesiono drewniany budynek szkolny – do II Wojny Światowej pełnił on swoją funkcję. Od roku 1976 budynek został ponownie zaadaptowany do celów szkolnych. Drugi budynek szkolny wybudowano w latach 1926-28, był on już murowany. Swoje funkcje pełni do dzisiejszego dnia.

W Werbkowicach znajdowała się również parafia. Kiedy w 1690 roku erygowano parafię unicką, wybudowano też drewnianą cerkiew. Drugą cerkiew wybudowano w 1864 roku – zamieniono ją na cerkiew prawosławną w roku 1875. Do parafii przynależy część Alojzowa, Gozdów, Łysa Góra, Podhorce, Koi. Podhorce, Strzyżowiec, część Terebińca, Werbkowice i Wilków. Przy parafii katolickiej założono cmentarz, który jest użytkowany po dziś dzień.
Bardzo ważnym dla miejscowości faktem było wybudowanie przez Austriaków w 1916 roku kolei normalnotorowej i wąskotorowej. Dworzec kolejowy i stację pomp wybudowano w 1928 roku. Budowa cukrowni w latach 1961-63 miała niezaprzeczalny związek z istnieniem połączenia kolejowego. W tamtym okresie była to największa cukrownia w kraju i jeden z większych zakładów w południowo-wschodniej Lubelszczyźnie. Budowa cukrowni znacznie przyspieszyła rozwój miejscowości. W roku 1973 utworzono gminę (jej granicę są takie same po dzień dzisiejszy).

Główne zabytki

Werbkowice
– zespół pałacowy z I poł. XIX w., składa się z pałacu, oficyny murowanej, zarządcówki, bramy z ogrodzeniem, budynku stajni.

palac-werbkowice-01

zespol-palacowy-werbkowice-01

Zespół pałacowo-parkowy znajduje się na południowo-zachodnim krańcu osady, po południowej stronie drogi Zamość – Hrubieszów. Pałac znajduje się w samym centrum kompleksu. Oficyna usytuowana równolegle do skrzydła pałacowego połączona jest bramą kurtynową z północnym, parterowym skrzydłem pałacu. Pomiędzy budynkami utworzono niewielki dziedziniec wewnętrzny. W odległości około 20 metrów, na południowy-zachód od pałacu, stoi dawna rządówka. Przypałacowa część parku ma charakter osiowy. Aleją lipową, która zachowała się tylko częściowo biegnie główny wjazd. Usytuowana jest ona na osi założenia, prowadzi pod obszerny gazon przed elewacją frontową pałacu. W chwili obecnej po południowej stronie alei znajdują się współczesne budynki mieszkalne, a po północnej stronie, na wschodnim krańcu parku, wybudowano dom kultury i założono skwer. Na południowy-wschód od dąbrowy znajduje się teren dawnego folwarku z dwoma dawnymi budynkami gospodarczymi oraz licznymi obiektami współczesnymi.

– dawna cerkiew grekokatolicka z 1864 r., obecnie kościół katolicki pw. św. M. Archanioła

kosciol-pw-sw-michala-archaniola-werbkowice-01

4
Cerkiew znajduje się na skraju wsi, orientowana, drewniana, konstrukcji wieńcowej, oszalowana, posadowiona na podmurowaniu z cegły, trójdzielna. Obecny budynek cerkiewny został zbudowany w 1864 roku przez Antoniego Szydłowskiego. Zamieniona została na prawosławną w 1875 roku, a w roku 1918 przywrócona na katolicką p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła. Wówczas też erygowano parafię rzymsko-katolicką. Wówczas kościół wyremontowano – najprawdopodobniej wtedy też zamieniono kopułkę na obecną wieżyczkę. W 1951 roku dobudowano od północy zakrystię. Zakładając, iż cerkiew była budowana w 1864 roku jako unicka, to można przypuszczać, że po zamianie w 1875 roku na prawosławną, dokonano gruntownych zmian. Istnieją również źródła, które podają datę wcześniejszą wybudowania cerkwi. Zarówno plan jak i wystrój oraz zdobnictwo architektoniczne nie nawiązują do tradycyjnych form cerkwi unickich – są charakterystyczne dla wznoszonych w II połowie XIX wieku cerkwi prawosławnych. Cerkiew w Werbkowicach można zaliczyć do typu bizantyjsko-rosyjskiego.

Terebiń
– kościół rzymskokatolicki św. św. Piotra (dawna cerkiew św. Eliasza), 1779 rok.

kosciol-pw-sw-piotra-pawla-terebin-03

kosciol-pw-sw-piotra-pawla-terebin-04
Pomimo tego, że istnieją wzmianki na jej temat jeszcze z XVII stulecia, najprawdopodobniej cerkiew została wzniesiona w II połowie XVIII w. na potrzeby społeczności wyznania unickiego. W roku 1875, po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej została przejęta przez Rosyjski Kościół Prawosławny. W roku 1921 nastąpiła adaptacja cerkwi na kościół, patronem obiektu został św. Andrzej Bobola. Prawosławni mieszkańcy Terebinia odwoływali się bezskutecznie od tej decyzji do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Kościół ponownie został zaadaptowany na cerkiew w okresie II Wojny Światowej. W 1950 roku świątynia została przejęta przez parafię katolicką w Werbkowicach. W 1951 budynek został przywrócony, od tego czasu jest pod wezwaniem św. św. Piotra i Pawła. Na skutek wywózek Ukraińców do ZSRR i Akcji Wisła w roku tym w Terebiniu pozostała tylko jedna osoba deklarująca wyznanie prawosławne. Od 1990 roku kościół św. św. Piotra i Pawła jest świątynią parafialną. W latach 2001-2003 kościół przeniesiono na nowe miejsce i rozbudowano. Budynek świątyni jest drewniany, trójdzielny, z jedną kopułą. We wnętrzu zachowały się pierwotnie greckokatolickie ołtarzyki z ikonami.

– kwatera wojenna z mogiłami zbiorowymi poległych żołnierzy armii niemieckiej i rosyjskiej podczas I Wojny Światowej.

5
– pozostałości cmentarza prawosławnego z początku XX w.

Wieś Hostynne
– dawna cerkiew grekokatolicka z II połowy XIX w., obecnie kościół katolicki pw. św. Jana Chrzciciela.

6

– młyn motorowy drewniany z I poł. XX w.

Wieś Malice
– dawna kaplica grobowa Ignacego Lubowieckiego z 1841 r., wzniesiona w stylu neogotyckim, obecnie kościół katolicki pw. Krzyża Świętego.

7

Wieś Sahryń
– dawna cerkiew prawosławna z 1873 r., obecnie kościół katolicki pw. św. Cyryla i Metodego.

8

Wieś Turkowice
– zespół budynków dawnego monasteru prawosławnego z I poł. XX w.,
W skład monasteru wchodzą: sobór, tzw. Aula, ob. Internat; monastyr, ob. szkoła rolnicza; pawilon Czajnia – obecnie Dom Zakonny; dom ihumeni, obecnie mieszkania.

9

– dawna kaplica grobowa rodu Makomaskich z 1870 r., obecnie kościół katolicki pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Matki Bożej.

10

Wieś Podhorce
– drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowo – ramowej z XVIII w.

11

Wieś Peresołowice
– dawny cmentarz przycerkiewny z XVIII w., z zachowanymi trzema kamiennymi obeliskami.

12

Wieś Kotorów
– kompleks wystawowy – zagroda Wandalska w krainie Gotów, odtwarzająca zabudowę z okresu II/III wieku n.e. Zagroda jest areną prezentującą wydarzenia z burzliwego okresu starć Wandalów z Gotami. Kompleks wystawowy składa się z chaty, chaty biesiadnej, szopy, traktu drewnianego z mostkiem i kładką oraz ogrodzenia plecionkowego. Wyposażony jest w stroje damskie i męskie oraz wojownika wraz z jego wyposażeniem. Na wyposażeniu chaty znajdują się również naczynia klepkowe, meble, naczynia gliniane i drewniane, kosze wiklinowe, warsztat tkacki, czy drewniane łóżka.

kompleks-kotorow-02